Xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững - Kỳ 3: Từ nhận thức đến hành động

Chung tay hành động, kết nối các chủ thể để xây dựng hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững.

Từ chính sách đến hành động

Ngày 28/3/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 300/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm minh bạch, trách nhiệm và bền vững ở Việt Nam đến năm 2030.

Đây là một dấu mốc quan trọng, bởi chuyển đổi hệ thống LTTP từ đó không chỉ là một yêu cầu đặt ra trong các diễn đàn quốc tế hay trong nghiên cứu chuyên môn, mà đã trở thành một định hướng chính sách ở cấp quốc gia.

Kế hoạch hướng tới chuyển đổi hệ thống từ sản xuất, chế biến, phân phối đến tiêu dùng; bảo đảm an ninh lương thực và dinh dưỡng; nâng cao thu nhập, chất lượng cuộc sống; bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu và góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Tuy nhiên, chính sách chỉ thực sự tạo ra thay đổi khi được chuyển hóa thành những hành động cụ thể ở từng địa phương, từng ngành hàng và từng chuỗi giá trị. Việt Nam đã nỗ lực triển khai các nhiệm vụ từ năm 2023, nhưng quá trình thực hiện vẫn gặp những hạn chế về nguồn lực tài chính và nhân lực, thiếu hướng dẫn cụ thể và đồng bộ, hệ thống dữ liệu phục vụ theo dõi và đánh giá chưa đầy đủ, trong khi năng lực và hiểu biết của một số bên liên quan còn hạn chế.

Ở cấp địa phương, việc cụ thể hóa chủ trương cũng chưa đồng đều. Một số tỉnh đã xây dựng kế hoạch hoặc triển khai những hoạt động liên quan đến chuyển đổi hệ thống LTTP, trong khi tại nhiều nơi, nội dung chuyển đổi vẫn chưa được tích hợp đầy đủ vào các chương trình và nhiệm vụ cụ thể.

Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn vì thế vẫn là một trong những vấn đề cần được giải quyết. Muốn thu hẹp khoảng cách đó, trước hết mỗi địa phương cần hiểu rõ hệ thống LTTP của chính mình. Đâu là những sản phẩm chủ lực? Chuỗi nào đang tạo ra nhiều giá trị? Điểm nghẽn nằm ở đâu? Nhóm nào đang gặp khó khăn? Và nếu chỉ có thể lựa chọn một vài vấn đề ưu tiên, đâu là điểm có khả năng tạo ra tác động lớn nhất?

Khi những câu hỏi đó được trả lời bằng dữ liệu và sự tham gia của các bên liên quan, kế hoạch hành động mới có cơ sở để đi vào thực tế.

Mỗi mắt xích một trách nhiệm

Chuyển đổi hệ thống không có nghĩa là tất cả mọi người cùng làm một việc. Ngược lại, điều quan trọng là mỗi chủ thể hiểu rõ vị trí của mình và làm tốt phần việc có thể tạo ra giá trị cho toàn hệ thống.

Với Nhà nước, trách nhiệm không dừng ở việc ban hành chính sách. Điều quan trọng hơn là tạo ra môi trường pháp lý, tiêu chuẩn, cơ chế phối hợp, nguồn lực và hệ thống dữ liệu đủ để các chủ thể khác có thể hành động. Khi chính sách rõ ràng và có khả năng thực thi, người sản xuất và doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở để đầu tư dài hạn.

Ở địa phương, quá trình chuyển đổi cần bắt đầu từ chính thực tế của từng vùng. Thay vì chạy theo một mô hình chung, địa phương cần xác định những vấn đề nổi bật của hệ thống LTTP trên địa bàn, lựa chọn điểm ưu tiên và tổ chức thử nghiệm, đánh giá rồi nhân rộng những giải pháp có hiệu quả. Cách làm đó giúp nguồn lực tập trung vào những nơi có khả năng tạo ra thay đổi rõ nhất.

Đối với người sản xuất, chuyển đổi bắt đầu từ chính thửa ruộng, trang trại, ao nuôi của mình. Sản xuất có trách nhiệm hơn với đất, nước và môi trường; quan tâm đến chất lượng và an toàn thực phẩm; ghi chép, minh bạch thông tin; tham gia liên kết và chủ động tiếp cận khoa học, công nghệ và thị trường là những bước đi thiết thực để nâng cao vị thế của người sản xuất trong chuỗi.

Nhưng người sản xuất sẽ khó đi xa nếu đứng một mình. Vì vậy, hợp tác xã và các tổ chức liên kết sản xuất có vai trò kết nối rất quan trọng. Khi cùng nhau xây dựng quy trình, thống nhất chất lượng, tổ chức vùng nguyên liệu và kết nối với doanh nghiệp, hợp tác xã có thể giúp những hộ sản xuất nhỏ lẻ tham gia vào chuỗi giá trị một cách hiệu quả hơn.

Ở phía thị trường, doanh nghiệp không chỉ là người mua sản phẩm mà còn có thể trở thành lực lượng thúc đẩy chuyển đổi. Đầu tư vào vùng nguyên liệu, công nghệ, chế biến, bảo quản, logistics và truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh mà còn góp phần tạo ra một chuỗi cung ứng ổn định hơn.

Khi doanh nghiệp xây dựng quan hệ lâu dài với vùng nguyên liệu, người sản xuất có thêm động lực đầu tư cho chất lượng. Khi khâu chế biến và bảo quản được cải thiện, nhiều sản phẩm có thể giữ được giá trị lâu hơn. Khi thông tin được minh bạch, người tiêu dùng có thêm cơ sở để lựa chọn.

Như vậy, lợi ích của từng bên không nhất thiết phải đối lập nhau. Nếu các mối quan hệ trong chuỗi được tổ chức tốt, giá trị của một bên có thể trở thành động lực tạo ra giá trị cho bên khác.

Cùng với đó, khoa học và công nghệ cần được đặt đúng vào những điểm nghẽn của hệ thống. Một công nghệ mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp giảm tổn thất, tiết kiệm tài nguyên, nâng cao chất lượng, giảm chi phí, cải thiện khả năng truy xuất hoặc giải quyết một vấn đề cụ thể của người sản xuất và doanh nghiệp.

Truyền thông cũng có một vai trò đặc biệt. Một hệ thống chỉ có thể chuyển đổi bền vững khi các chủ thể hiểu đúng về nó. Thông tin thiếu chính xác có thể làm thị trường méo mó; thông tin minh bạch, dễ hiểu và có kiểm chứng lại có thể giúp người dân đưa ra những lựa chọn đúng hơn. Đối với lĩnh vực nông nghiệp hữu cơ, điều này càng quan trọng bởi cần phân biệt rõ giữa sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn hữu cơ và những sản phẩm chỉ áp dụng một số phương pháp hoặc kỹ thuật thân thiện với môi trường nhưng chưa được chứng nhận hữu cơ.

Cuối cùng, người tiêu dùng có thể bắt đầu từ những điều rất gần gũi. Quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, đọc thông tin, lựa chọn thực phẩm an toàn và phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng, sử dụng thực phẩm hợp lý và hạn chế lãng phí là những hành động tưởng nhỏ nhưng khi được thực hiện bởi số đông sẽ tạo ra tín hiệu đáng kể cho thị trường.

Khi người tiêu dùng thay đổi, sản xuất sẽ phải thay đổi. Khi sản xuất thay đổi, doanh nghiệp sẽ điều chỉnh. Khi doanh nghiệp điều chỉnh, vùng nguyên liệu và chuỗi cung ứng sẽ thay đổi. Từ những thay đổi nhỏ ở từng mắt xích, toàn hệ thống có thể dần dịch chuyển.

Biến “chung tay” thành hành động

Đến đây, “chung tay” không còn là một khẩu hiệu chung chung. Nó có thể bắt đầu từ việc Nhà nước hoàn thiện chính sách và cơ chế phối hợp; địa phương xây dựng bức tranh rõ hơn về hệ thống LTTP của mình; người sản xuất nâng cao trách nhiệm với đất, nước và chất lượng sản phẩm; hợp tác xã tổ chức lại sản xuất; doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào vùng nguyên liệu và chuỗi cung ứng; nhà khoa học tập trung giải quyết những điểm nghẽn thực tế; truyền thông cung cấp thông tin chính xác; còn người tiêu dùng sử dụng quyền lựa chọn của mình để tạo ra những tín hiệu tích cực cho thị trường.

Điều quan trọng là những hành động đó không nên tồn tại riêng rẽ. Một địa phương xây dựng dữ liệu sẽ giúp quản lý tốt hơn. Một doanh nghiệp minh bạch vùng nguyên liệu sẽ giúp người tiêu dùng tin tưởng hơn. Một hợp tác xã tổ chức sản xuất tốt sẽ giúp doanh nghiệp có nguồn cung ổn định hơn. Một người tiêu dùng lựa chọn có trách nhiệm sẽ tạo động lực cho người sản xuất thay đổi.

Khi những hành động ấy được kết nối, chúng bắt đầu tạo ra hiệu ứng lan tỏa. Đó chính là tinh thần của tư duy hệ thống: không tìm một chủ thể duy nhất để giải quyết tất cả vấn đề, mà tạo ra sự phối hợp để mỗi chủ thể có thể trở thành một điểm tạo thay đổi.

Sổ tay xác định thay đổi tư duy và mục tiêu phát triển là một trong những điểm đòn bẩy có tác động sâu rộng nhất. Khi LTTP được nhìn như một hệ thống gắn kết sản xuất, dinh dưỡng, sức khỏe, môi trường và công bằng xã hội, các quyết định về đầu tư, sản xuất, tiêu dùng và quản trị cũng có thể được điều chỉnh theo hướng cân bằng hơn.

Đó có lẽ là thay đổi quan trọng nhất. Bởi nếu chỉ nhìn vào sản lượng, chúng ta có thể bỏ qua môi trường. Nếu chỉ nhìn vào lợi nhuận, chúng ta có thể bỏ qua sinh kế của người sản xuất. Nếu chỉ nhìn vào giá bán, chúng ta có thể bỏ qua chất lượng và dinh dưỡng. Nếu chỉ nhìn vào nhu cầu hôm nay, chúng ta có thể quên mất khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ mai sau. Nhìn hệ thống có nghĩa là đặt tất cả những yếu tố đó vào cùng một bức tranh.

Từ hôm nay, từ chính bữa ăn của mỗi gia đình

Một hệ thống lương thực - thực phẩm bền vững không được tạo nên chỉ bởi những cánh đồng xanh. Nó được tạo nên bởi cách chúng ta sản xuất, chế biến, lưu thông, kinh doanh và tiêu dùng thực phẩm; bởi cách Nhà nước xây dựng chính sách; cách doanh nghiệp tổ chức chuỗi giá trị; cách người sản xuất bảo vệ tài nguyên; và cách mỗi người lựa chọn thực phẩm cho gia đình mình.

Vì thế, câu chuyện về hệ thống LTTP không chỉ là câu chuyện của ngành nông nghiệp. Đó còn là câu chuyện của sức khỏe, môi trường, sinh kế, kinh tế, văn hóa và chất lượng cuộc sống.

Việt Nam đã có định hướng chính sách. Nhiều địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất và các tổ chức liên quan đang từng bước tham gia. Nhưng những nỗ lực ấy chỉ tạo thành sức mạnh khi được kết nối trong một cách tiếp cận chung, minh bạch hơn, trách nhiệm hơn và có khả năng tạo ra giá trị lâu dài hơn.

Sự thay đổi vì thế không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều quá lớn. Nó có thể bắt đầu từ một người nông dân quyết định thay đổi một quy trình sản xuất; từ một hợp tác xã tổ chức lại vùng nguyên liệu; từ một doanh nghiệp đầu tư dài hạn cho người sản xuất; từ một địa phương lựa chọn đúng điểm nghẽn để tập trung nguồn lực; từ một nhà khoa học đưa giải pháp đến gần hơn với thực tế; từ một cơ quan truyền thông cung cấp thông tin chính xác; và từ một gia đình cân nhắc kỹ hơn về thực phẩm được lựa chọn cho bữa cơm của mình.

Khi những hành động ấy gặp nhau, một sự thay đổi lớn có thể bắt đầu. Từ cánh đồng đến bàn ăn – mỗi mắt xích đều có trách nhiệm. Từ nhận thức đến hành động – mỗi người đều có thể góp phần thay đổi hệ thống.

Và suy cho cùng, chung tay xây dựng hệ thống lương thực – thực phẩm bền vững cũng chính là chung tay xây dựng một tương lai khỏe mạnh, công bằng và bền vững hơn cho Việt Nam.