![]() |
| NGƯT. TS. Trần Thị Thanh Bình. |
Bén duyên với nông nghiệp hữu cơ qua một khóa đào tạo năm 2008, tôi không ngờ lựa chọn ấy sẽ mở ra hành trình gắn bó gần hai thập kỷ. Những ngày học trên đồng ruộng, những đêm cùng nông dân hoàn thiện hồ sơ PGS và những buổi chở rau đi giới thiệu với người tiêu dùng đã thay đổi cách tôi nhìn về nghề nghiệp, về người nông dân và về trách nhiệm đối với sức khỏe con người và môi trường.
Cơ duyên từ một dự án giàu tính nhân văn
Năm 2008, tôi là một trong năm giảng viên được lựa chọn tham gia khóa đào tạo giảng viên nguồn (TOT) về nông nghiệp hữu cơ. Hoạt động nằm trong Dự án “Phát triển khung sản xuất và thị trường nông nghiệp hữu cơ tại miền Bắc Việt Nam”, do Tổ chức u cơ Phát triển Nông nghiệp Đan Mạch - châu Á (ADDA) tài trợ, phối hợp với Hội Nông dân Việt Nam thực hiện. Khóa học quy tụ 40 nông dân đến ổi từ tám tỉnh, thành phố và được tổ chức tại Trại thực nghiệm của Trường Cao đẳng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Bắc Bộ. Trong bốn tháng rưỡi, buổi sáng chúng tôi học lý thuyết, buổi ôi chiều ra đồng làm thí nghiệm; thứ Sáu hằng tuần lại xuống các xã của huyện Lương Sơn thực hành giảng dạy.
Khi ấy, cả giảng viên lẫn học viên đều bước vào một lĩnh vực còn rất mới. Ông Koen den Braber, cố vấn kỹ thuật của ADDA, cùng chị Từ Thị Tuyết Nhung, cố vấn kỹ thuật của dự án, đã chia sẻ những kiến thức nền tảng. Chúng tôi còn được các chuyên gia hướng dẫn về cây che phủ, đa dạng sinh học, làm phân ủ, nuôi trùn quế, chăn nuôi hữu cơ và quản lý hệ sinh thái đồng ruộng.
Chúng tôi chăm sóc từng luống cây như chăm con nhỏ và dần nhận ra rằng, khi không sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật hóa học, cây trồng vẫn có thể sinh trưởng tốt nếu người sản xuất hiểu đồng ruộng, kiên trì quản lý sâu bệnh và cỏ dại bằng những biện pháp phù hợp.
Khó khăn lớn lại xuất hiện khi có sản phẩm. Thời điểm đó, nhiều người chưa hiểu sản phẩm hữu cơ là gì. Chúng tôi mang rau đến cửa hàng, quán ăn để giới thiệu nhưng tiêu thụ rất chậm. Có lúc, cà chua và cải bắp không bán được, đành đem cho năm con lợn nuôi theo phương pháp hữu cơ ăn. Nhìn chúng béo núc ních, da hồng hào, cả lớp vừa buồn cười vừa xót xa trước những luống rau đã đổ biết bao công sức. Sau khóa TOT đầu tiên, dự án mở khóa thứ hai, đào tạo thêm 39 học viên. Ban Giám hiệu nhà trường, đặc biệt là NGND.TS. Phạm Thanh Hải, khi ấy là Hiệu trưởng, đã bố trí một điểm bán rau ngay trong trường. Các thầy cô trở thành những khách hàng đầu tiên ủng hộ sản phẩm của bà con.
Chồng tôi từng hỏi: “Em là phó trưởng khoa Trồng trọt mà suốt ngày đi bán rau, em không ngại à?”
Tôi đáp: “Ăn trộm, ăn cắp mới đáng xấu hổ; còn đi bán rau hữu cơ là việc có ý nghĩa, sao phải ngại”.
Nói cứng là vậy, đôi khi tôi cũng chạnh lòng. Thời gian đầu, bà con mới trồng được vài loại, nhà tôi có tháng gần như chỉ ăn rau cải. Bố than ăn mãi cũng chán, tôi chỉ biết động viên: “Nông dân của con bây giờ mới trồng được rau cải hữu cơ. Các bác ấy sẽ thay đổi, nhà mình chịu khó ăn giúp bà con”.
Bố ngán ngẩm lắc đầu trước cô con gái út cứng đầu, nhưng rồi vẫn tiếp tục ủng hộ.
![]() |
| Tác giả tham gia các lớp đào tạo, tập huấn về NNHC |
Những đêm cùng nông dân gây dựng PGS
Năm 2009, huyện Lương Sơn thành lập các nhóm sở thích trồng rau hữu cơ. Tôi được phân công phụ trách công tác chứng nhận theo Hệ thống đảm bảo có sự tham gia (PGS) tại Liên nhóm Lương Sơn; ông Đỗ Viết Liêm, Chủ tịch Hội Nông dân huyện Lương Sơn lúc bấy giờ, làm Trưởng liên nhóm. Hằng tuần, chúng tôi xuống từng nhóm hỗ trợ nông dân làm hồ sơ, xây dựng kế hoạch quản lý đồng ruộng, lấy mẫu đất và nước để phân tích, lập kế hoạch sản xuất và giới thiệu sản phẩm. Ban ngày bà con bận làm đồng, các cuộc họp thường phải tổ chức vào buổi tối. Cán bộ dự án, Hội Nông dân huyện và các giảng viên TOT cứ thế cùng nhau đi từng thôn, gỡ từng vướng mắc. Sau nhiều nỗ lực, 12 nhóm sản xuất được hình thành.
Năm 2010, bốn nhóm đầu tiên được công nhận trong hệ thống PGS hữu cơ, gồm Đồng Tâm ở xã Hợp Hòa, Mòng ở thị trấn Lương Sơn, Đầm Rái và Đồng Bưng ở xã Nhuận Trạch. Phần lớn nông dân Lương Sơn là đồng bào Mường, trước đó chưa có tập quán chuyên canh rau hữu cơ. Sản lượng ban đầu còn ít, chủng loại đơn điệu, trong khi yêu cầu của thị trường lại thay đổi hằng ngày.
Các đơn vị thu mua như Tâm Đạt, Bác Tôm cũng phải dành nhiều công sức hỗ trợ bà con điều chỉnh kế hoạch gieo trồng theo nhu cầu tiêu dùng. Những năm tháng ấy giúp tôi hiểu rằng, vận động nông dân làm hữu cơ không thể chỉ nói về lợi ích môi trường hay đưa ra một quy trình kỹ thuật.Người nông dân còn phải lo chi phí sản xuất và đầu ra của nông sản. Muốn họ kiên trì, cần có hệ thống bảo đảm chất lượng đáng tin cậy, cộng đồng cùng giám sát và những đối tác sẵn sàng chia sẻ rủi ro thị trường.
![]() |
| Tác giả (ngồi thứ 2 từ trái sang) tham gia tọa đàm về nâng cao nhận thức về thực phẩm hữu cơ |
Đưa sản phẩm hữu cơ đến gần người tiêu dùng
Những năm đầu, khái niệm “hữu cơ” còn xa lạ. Phần lớn người tiêu dùng, thậm chí không ít nhà báo, phóng viên vẫn gọi chung là “rau sạch”. Dự án vì thế triển khai một chiến dịch tiếp thị xã hội tại siêu thị Big C Thăng Long nhằm giúp khách hàng hiểu sản phẩm hữu cơ được tạo ra như thế nào và khác sản phẩm thông thường ở điểm nào. Suốt tám tuần, vào mỗi dịp cuối tuần, tôi đi xe máy dẫn đường, các bác nông dân Liên nhóm Lương Sơn nối nhau mang sản phẩm xuống Hà Nội. Những ngày đầu, ai cũng nóng lòng bán được hàng nên đôi lúc mải mời khách mua mà chưa kiên nhẫn giải thích. Chị Vũ Lê Y Voan, khi ấy là
Phó Giám đốc dự án phụ trách truyền thông, nhắc chúng tôi phải giúp khách hàng hiểu về sản phẩm trước rồi mới mời họ lựa chọn. Lời nhắc tưởng đơn giản ấy trở thành một bài học tôi nhớ mãi. Làm thị trường hữu cơ không chỉ là đưa một mớ rau lên quầy. Điều cần gây dựng trước hết là niềm tin. Niềm tin chỉ có được khi người sản xuất tuân thủ tiêu chuẩn, thông tin minh bạch, người phân phối có trách nhiệm và người tiêu dùng được cung cấp kiến thức đầy đủ.
Tháng 10/2012, dự án kết thúc nhưng hành trình của chúng tôi không dừng lại. Sự đồng hành của các doanh nghiệp đã giúp nhiều nhóm nông dân tiếp tục duy trì sản xuất. Có thời điểm, hệ thống PGS Việt Nam quy tụ hơn 400 nông dân tham gia tại ba liên nhóm Thanh Xuân, Lương Sơn và Trác Văn. Kết quả đó cho thấy một mô hình chỉ có thể đứng vững sau dự án khi cộng đồng thực sự làm chủ và các mắt xích sản xuất, giám sát, phân phối cùng tìm được lợi ích lâu dài.
![]() |
| NGƯT. TS. Trần Thị Thanh Bình (thứ 4 từ trái sang) tham gia các hoạt động kết nối sản phẩm NNHC. |
Lựa chọn đã trở thành một phần cuộc sống
Kể từ năm 2008, tôi tiếp tục tham gia các chương trình đào tạo nông nghiệp hữu cơ do nhiều tổ chức trong nước và quốc tế phối hợp thực hiện. Phần lớn các khóa học hướng tới nông dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số ở những khu vực còn nhiều khó khăn. Cũng có lúc tôi mệt mỏi, chán nản.
Những khi ấy, tôi thường mở lại các giấy khen của Liên nhóm Lương Sơn, Thanh Xuân, Trác Văn, PGS Việt Nam và Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam. Mỗi tờ giấy gợi nhớ những con người đã cùng mình cố gắng và giúp tôi có thêm động lực bước tiếp. Nông nghiệp hữu cơ còn đem đến cho tôi những người bạn tri kỷ, những đồng nghiệp chung chí hướng. Gia đình tôi cũng dần yêu quý sản phẩm do các nhóm nông dân làm ra. Mỗi bữa cơm vì thế còn là cách chúng tôi trân trọng công sức của người sản xuất và những giá trị mà mình theo đuổi.
Nhiều người hỏi vì sao một kỹ sư bảo vệ thực vật lại gắn bó với nông nghiệp hữu cơ. Tôi thường trả lời rằng đó là một cái duyên. Tôi vẫn nhớ năm 2009, có hôm đi họp nhóm về, vừa tắm cho con, tôi vừa khóc vì không hiểu tại sao nông nghiệp hữu cơ tốt như vậy mà bà con chưa muốn làm. Sau này, tôi hiểu mình đã quá nóng lòng. Tôi biết đặt mình vào nỗi lo của người nông dân, nhất là câu hỏi rất thực tế: “Làm ra rồi có bán được không?”. Khi có doanh nghiệp sẵn sàng đồng hành, người sản xuất mới yên tâm hơn vì sản phẩm có đầu ra, giá trị lao động được ghi nhận và môi trường sản xuất được gìn giữ. Tôi công tác tại Trường Cao đẳng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Bắc Bộ trong 18 năm. Năm 2007, tôi được bổ nhiệm làm Phó trưởng khoa Trồng trọt; năm 2010 làm Trưởng khoa. Tháng 12/2016, tôi chuyển sang công tác tại Trường Đại học Lâm nghiệp.
Đến tháng 6/2019, Trung tâm Nông nghiệp hữu cơ (COA) được thành lập và tôi được giao nhiệm vụ làm Giám đốc Trung tâm. Tại đây, chúng tôi tiếp tục nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao khoa học kỹ thuật, bồi dưỡng những người trẻ yêu nông nghiệp hữu cơ và trực tiếp hỗ trợ nông dân. Thông qua Chương trình Rừng và Trang trại (FFF), Trung tâm phối hợp với Hội Nông dân các tỉnh, các tổ hợp tác và hợp tác xã tư vấn áp dụng phương thức sản xuất hữu cơ, xây dựng PGS. Trong thời gian dịch COVID-19, các lớp tập huấn được chuyển lên môi trường trực tuyến để việc học không bị gián đoạn. Trong những năm đầu hoạt động, Trung tâm đã hỗ trợ hình thành sáu hệ thống PGS tại các doanh nghiệp gồm Vinh Hà, DACE Cao Bằng, Vinasamex, Nông sản Bắc Kạn, Hồ Tiêu Việt và Hồng Đài Việt. Trung tâm cũng phối hợp với PGS Việt Nam hỗ trợ nhiều địa phương phát triển hệ thống này. Với tôi, mỗi PGS được gây dựng là thêm một cộng đồng cùng cam kết bảo vệ tính liêm chính của sản phẩm hữu cơ. Tôi cũng luôn tự nhắc mình phải học.
Năm 2021, khóa tập huấn của Mekong Organics giúp tôi gặp thêm nhiều chuyên gia và những người cùng quan tâm đến nông nghiệp hữu cơ. Những chia sẻ của ông Alan Broughton, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Australia (OAA), cùng TS. Nguyễn Văn Kiền và nhóm Mekong Organics tiếp thêm cho tôi cảm hứng kết nối mạng lưới nghiên cứu, đào tạo, sản xuất và kinh doanh hữu cơ tại Việt Nam. Hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn. Tháng 6/2026, Trung tâm Nông nghiệp hữu cơ tiếp tục tổ chức khóa TOT về nông nghiệp hữu cơ và Hệ thống đảm bảo có sự tham gia cho các bên liên quan trong sản xuất rừng và trang trại tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Sau gần hai thập kỷ, tôi càng tin rằng nông nghiệp hữu cơ không chỉ là một phương thức canh tác. Đó còn là cách ứng xử có trách nhiệm với đất, nước, hệ sinh thái, người sản xuất và người tiêu dùng.
Nông nghiệp hữu cơ đã làm thay đổi hướng đi nghề nghiệp, cách sống và cả những mối quan hệ trong cuộc đời tôi. Con đường này chưa bao giờ dễ dàng, nhưng mỗi nhóm nông dân được hình thành, mỗi sản phẩm được người tiêu dùng tin tưởng và mỗi học viên tiếp tục lan tỏa kiến thức đều khiến tôi thấy lựa chọn của mình có ý nghĩa. Tôi vẫn thường tự nhủ, đường đi ở ngay dưới chân mình. Khi đã yêu, đã hiểu và đủ kiên định với mục tiêu, chúng ta sẽ tìm được cách bước tiếp. Tôi đã chọn nông nghiệp hữu cơ, và lựa chọn ấy, theo cách bền bỉ nhất, cũng đã chọn lại cuộc đời tôi.