![]() |
| Cống sông Lèn được xây dựng hiện đại nhằm điều tiết nước và ngăn xâm nhập mặn cho vùng thượng lưu. |
Nguy cơ xâm nhập mặn vẫn hiện hữu
Theo kết quả kiểm kê tài nguyên nước trên địa bàn tỉnh giai đoạn đến năm 2025, Thanh Hóa có 342 sông, suối, 610 hồ chứa nước thủy lợi và 29 đập dâng. Tổng tài nguyên nước mặt ước khoảng 22,028 tỷ m³/năm. Tổng lượng nước mặt hằng năm khoảng 19,36 tỷ m³, trong đó tổng lượng nước nội sinh khoảng 9,88 tỷ m³/năm. Ngoài ra, tỉnh còn được bổ sung nguồn nước từ ngoài địa bàn và từ lãnh thổ Lào chảy vào hệ thống sông.
Nguồn nước mặt phân bố chủ yếu trên các hệ thống sông Mã, sông Chu, sông Bưởi, sông Lèn, sông Hoạt, sông Âm, sông Yên, sông Bạng cùng hệ thống hồ chứa thủy lợi. Đây là điều kiện thuận lợi để tỉnh triển khai các giải pháp tích trữ, điều tiết và phân phối nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt, nhất là trong mùa khô.
Hiện Thanh Hóa có 2.528 công trình đầu mối thủy lợi, gồm 610 hồ chứa nước, 1.023 đập dâng, 895 trạm bơm và 15.910 km kênh mương. Nhiều hồ chứa có khả năng tích trữ, điều tiết và cấp nước qua các thời kỳ, tạo nền tảng quan trọng cho công tác chủ động nguồn nước. Bên cạnh đó, việc theo dõi lượng mưa, mực nước hồ chứa, dòng chảy trên sông và quan trắc độ mặn tại một số vị trí trên hệ thống sông Mã, sông Yên, sông Bạng cũng giúp cơ quan chức năng đánh giá diễn biến nguồn nước, xác định thời điểm lấy nước phù hợp.
Sự phân bố nguồn nước cũng không đồng đều, khu vực miền núi, địa hình dốc, nhiều sông suối ngắn làm hạn chế khả năng giữ nước. Trong khi đó, khu vực đồng bằng và ven biển thường xuyên chịu tác động của thủy triều, xâm nhập mặn.
Đáng chú ý, một số hồ chứa, đập dâng, cống và kênh dẫn đã xuống cấp, bồi lắng hoặc hạn chế về năng lực vận hành, ảnh hưởng đến khả năng tích trữ, dẫn và phân phối nước. Việc sửa chữa, nâng cấp các công trình này cần nguồn kinh phí lớn và thời gian thực hiện.
Tại khu vực ven biển, khó khăn càng rõ nét khi nguồn nước ngọt chịu tác động trực tiếp của thủy triều và xâm nhập mặn trên các tuyến sông. Việc giữ ngọt, ngăn mặn đòi hỏi phải vận hành đồng bộ hệ thống cống, đập, trạm bơm, đồng thời thường xuyên theo dõi độ mặn để lựa chọn thời điểm lấy nước thích hợp.
Theo Chi cục Thủy lợi tỉnh Thanh Hóa cho biết, tại khu vực ven biển có khoảng 2.000 ha đất sản xuất có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi tính trạng thiếu nước và xâm nhập mặn. Phạm vi ảnh hưởng chủ yếu tập trung tại các xã, phường khu vực ven biển thuộc vùng Nam sông Chu, Bắc sông Mã.
“Đây là khu vực cấp nước chủ yếu thông qua hệ thống trạm bơm điện, trong đó có khoảng 54 trạm bơm lấy nước từ hạ lưu các sông Mã, Lèn, Hoạt, kênh De, sông Yên... có khả năng chịu ảnh hưởng của thủy triều và xâm nhập mặn. Ngoài ra, còn có các trạm bơm lấy nước hồi quy, tạo nguồn từ hệ thống kênh tiêu, trục tiêu như kênh Hưng Long, sông Đơ, sông Quảng Châu và các trạm bơm nội đồng” - Ông Nguyễn Văn Chính, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi cho biết.
Thực tế cho thấy, vào mùa khô, độ mặn 1‰ tại vùng cửa sông, ven biển duy trì ở mức cao và có thể lấn sâu vào nội địa từ 18-24 km. Tình trạng này khiến nhiều trạm bơm không thể lấy nước. Để bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất, các đơn vị quản lý, vận hành công trình thủy lợi phải thường xuyên theo dõi mực nước triều, nối dài ống bơm, tranh thủ những thời điểm nguồn nước không bị nhiễm mặn để bơm tích trữ.
![]() |
| Tại các cống ngăn mặn và điều tiết nước, thiết bị máy quan trắc mực nước tự động được lắp đặt để kiểm soát mức nước. |
Đồng bộ giải pháp ngăn mặn
Trước nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn, các đơn vị quản lý, khai thác công trình thủy lợi tại Thanh Hóa đang tập trung triển khai nhiều giải pháp nhằm chủ động nguồn nước, hạn chế ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp.
Trước hết, việc bảo đảm nguồn điện cho các trạm bơm lớn, nhất là những công trình chịu ảnh hưởng của thủy triều và xâm nhập mặn, được xác định là nhiệm vụ quan trọng. Các đơn vị phối hợp chặt chẽ với ngành điện ưu tiên cấp điện cho các trạm bơm Hoằng Khánh, Xa Loan, Cống Phủ, Châu Lộc, Đại Lộc và hệ thống cấp nước Đông kênh De để bơm nước tiếp nguồn.
Các trạm bơm được vận hành linh hoạt theo diễn biến mực nước, tranh thủ cả thời gian ban đêm khi nguồn nước đủ điều kiện và không bị nhiễm mặn để bơm trữ vào kênh tiêu, hệ thống kênh nội đồng và ruộng. Việc chủ động tích nước giúp hạn chế nguy cơ thiếu nước trong những thời điểm thủy triều lên cao hoặc độ mặn vượt ngưỡng cho phép.
Cùng với đó, công tác dự báo tình hình thời tiết, khí tượng thủy văn và diễn biến nguồn nước cần được tăng cường. Trên cơ sở thực tế vận hành, các đơn vị xây dựng phương án cụ thể đối với từng trạm bơm gặp khó khăn về nguồn nước; tăng cường bơm vào giờ thấp điểm, tranh thủ tích nước vào đồng.
Đối với hệ thống công trình tại các cửa sông, cửa biển, việc đóng, mở cống phải được thực hiện hợp lý nhằm giữ nước ngọt, ngăn nước mặn. Công tác kiểm tra độ mặn tại các cửa lấy nước được duy trì thường xuyên để xác định thời điểm lấy nước tưới phù hợp, tránh đưa nước nhiễm mặn vào hệ thống thủy lợi và đồng ruộng.
![]() |
| Hiện nay, Thanh Hóa đã được trung ương đầu tư nhiều công trình thủy lợi hiện đại và đang phát huy vai trò điều tiết nước và chống xâm nhập mặn rất hiệu quả. |
Phối hợp với các nhà máy thủy điện để chủ động điều tiết dòng chảy, bảo đảm thời gian và mực nước cho các trạm bơm trên dòng chính các sông hoạt động. Khi mực nước xuống thấp hơn mực nước thiết kế, các đơn vị cần nối ống hút, lắp đặt bổ sung máy bơm dầu, máy bơm dã chiến phục vụ bơm chuyền, bơm tiếp nguồn. Song song với các giải pháp vận hành, việc nạo vét kênh dẫn, cửa lấy nước cũng cần được triển khai thường xuyên nhằm nâng cao khả năng dẫn nước.
Theo ông Nguyễn Văn Chính, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi cho biết: “Về lâu dài, cần chuyển từ tư duy ứng phó thiếu nước theo từng mùa vụ sang quản lý, khai thác và sử dụng nguồn nước ngọt một cách chủ động, bền vững. Trọng tâm là bảo vệ nguồn nước mặt, kiểm soát hoạt động khai thác, sử dụng nước, bảo vệ các khu vực có khả năng trữ nước. Đồng thời rà soát, ưu tiên sửa chữa, nâng cấp các hồ chứa, đập dâng, cống, trạm bơm và kênh dẫn trọng yếu, cấp bách”.
Việc tích trữ nước vào mùa mưa, điều tiết hợp lý trong mùa khô cần gắn với các giải pháp giảm thất thoát trong quá trình dẫn và phân phối nước. Cùng với đó, cần đẩy mạnh áp dụng các phương pháp tưới tiên tiến, tiết kiệm nước; điều chỉnh cơ cấu mùa vụ, cây trồng phù hợp với khả năng nguồn nước của từng vùng. Đối với những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của hạn hán, xâm nhập mặn, việc tổ chức sản xuất cần được tính toán trên cơ sở điều kiện nguồn nước thực tế. Người dân cần được hướng dẫn chủ động điều chỉnh thời vụ, lựa chọn cây trồng, vật nuôi và phương thức sản xuất phù hợp.
Có thể thấy, với nguồn tài nguyên nước mặt khoảng 22,028 tỷ m³/năm và hệ thống 2.528 công trình đầu mối thủy lợi, Thanh Hóa có những điều kiện quan trọng để chủ động ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn. Tuy nhiên, để bảo đảm an ninh nguồn nước lâu dài, bên cạnh đầu tư nâng cấp hạ tầng thủy lợi, yếu tố quyết định còn nằm ở công tác dự báo, điều hành linh hoạt và thay đổi phương thức sử dụng nước trong sản xuất.